Europa vergrijst, loopt technologisch achter en verliest terrein aan de Verenigde Staten. Het sombere verhaal is bekend. Maar vertellen we daarmee wel het hele verhaal? Op het Jaarcongres van de Pensioenfederatie presenteerde ING-hoofdeconoom Marieke Blom een ander perspectief. Haar optimisme mondde uit in een prikkelende vraag. Om die maar meteen te stellen: zetten we ons vermogen eigenlijk wel op de verstandigste manier in?
Marieke Blom ziet het telkens gebeuren. Ze presenteert de analyses over de Europese concurrentiepositie en de schouders van haar toehoorders zakken verder naar beneden. Eerst bij haar eigen raad van bestuur, daarna bij klanten door heel Europa. Het rapport van voormalig ECB-president Mario Draghi biedt daarvoor nog steeds voldoende aanleiding: vergrijzing, achterblijvende productiviteitsgroei en kwetsbaarheid op het gebied van energie en technologie.
Maar na verloop van tijd begon het bij haar te knagen. Zeker toen ze in Davos zag hoeveel vertrouwen Amerikanen in hun eigen toekomst tentoonspreidden. Waren Europeanen niet erg bedreven geraakt in het vertellen van hun eigen ondergang?
Blom besloot opnieuw naar de cijfers te kijken. Niet om de problemen weg te poetsen, maar om te onderzoeken wat er buiten het sombere beeld viel. “Het is toch ook een beetje onze verantwoordelijkheid om te kijken naar wat er wel goed gaat.”
De kracht van somberheid
Voor pessimisme bestaan volgens Blom allerlei prikkels. Een alarmerend rapport kan politieke verandering op gang brengen. Negatieve berichten trekken aandacht. Bedrijven kunnen een dreigend toekomstbeeld gebruiken om hun lobby kracht bij te zetten.
Ook haar eigen beroepsgroep ontsnapt daar niet aan. “In mijn vakgebied is het eigenlijk slimmer om heel negatief te zijn.” Een econoom die waarschuwt voor een ramp die uitblijft, heeft tenminste gewaarschuwd. Wie optimistisch is en vervolgens ongelijk krijgt, wordt daar steviger op aangesproken. Het resultaat: sombere verhalen krijgen gemakkelijk de overhand.
Voor pensioenfondsbestuurders, die voortdurend risico’s moeten wegen, was dat een uitnodiging om ook de uitgangspunten achter het dominante verhaal te bekijken. Hoeveel van onze toekomstverwachting komt voort uit de cijfers, en hoeveel uit de manier waarop we die vertellen?
Minder mensen = minder werk?
Blom begon bij de vergrijzing. De waarschuwing dat Europa jaarlijks ongeveer een miljoen mensen in de werkzame leeftijd verliest, klinkt onheilspellend. Maar de omvang van een leeftijdsgroep is niet hetzelfde als het aantal mensen dat daadwerkelijk werkt.
Volgens Blom moet je ook kijken naar arbeidsparticipatie. Die is de afgelopen decennia sterk gestegen, bij vrouwen én bij ouderen. Nederland staat daarin niet alleen. Ook elders in Europa werken mensen langer door en worden pensioenleeftijden verhoogd.
Bovendien verandert de bevolking niet uitsluitend in omvang. Jongere generaties zijn hoger opgeleid. Oudere generaties blijven langer gezond. Die ontwikkelingen doen ertoe voor wat mensen kunnen bijdragen aan de economie.
Haar conclusie: de demografische uitdaging blijft bestaan, maar het beeld wordt minder dramatisch wanneer je verder kijkt dan het aantal mensen tussen twee leeftijdsgrenzen.
Een voetnoot met grote gevolgen
Vervolgens nam Blom de productiviteit onder de loep. Economische groei kan op lange termijn komen uit meer gewerkte uren of uit meer productie per uur. Juist op dat laatste punt wordt Europa vaak tegenover de Verenigde Staten gezet.
Maar welk Europa vergelijken we eigenlijk? Blom wees op een voetnoot in het Draghi-rapport. De aangehaalde vergelijking omvat niet alle Europese economieën. Wanneer de snelgroeiende landen van Midden- en Oost-Europa worden meegenomen, wordt de achterstand volgens haar aanzienlijk kleiner. Wie recent in Polen is geweest, herkent volgens Blom dat Europa ook zeer dynamische economieën kent. Hun inhaalgroei telt mee. Daarnaast beschikt Europa over regio’s die al tot de productiefste ter wereld behoren.
De achterstand op Amerika verdwijnt daarmee niet. Wel verandert het perspectief: Europa is meer dan een verzameling oude economieën die hun beste tijd hebben gehad.
Energie geeft Europa ook richting
Ook bij defensie en energie zoekt Blom naar een evenwichtiger beeld. Meer verantwoordelijkheid voor de eigen veiligheid vraagt veel geld. Maar politiek moeilijke keuzes zijn volgens haar niet automatisch economisch onbetaalbaar. Het helpt om de extra uitgaven in verhouding tot de omvang en groei van de economie te bekijken.
Bij energie erkende zij de zorgen van bedrijven die zwaar worden geraakt door hoge prijzen. Tegelijk ziet zij drie belangen steeds sterker samenvallen: klimaat, leveringszekerheid en kosten.
Elektrificatie en hernieuwbare energie kunnen Europa minder afhankelijk maken van fossiele importen. Voor veel toepassingen wordt het elektrische alternatief volgens Blom aantrekkelijker wanneer de kosten over de hele gebruiksduur worden bekeken.
Europa heeft bovendien een belangrijke troef: een omvangrijke, onderling verbonden elektriciteitsmarkt. Zon, wind en water leveren niet overal op hetzelfde moment energie. Verbindingen tussen landen helpen om die verschillen op te vangen.
Dat neemt de opgave rond opslag en infrastructuur niet weg. Maar het maakt duidelijk dat Europa al iets heeft opgebouwd waarop het verder kan werken. Voor bedrijven en beleggers geeft die ontwikkeling ook richting.
AI hoef je niet zelf te bouwen
Bij kunstmatige intelligentie maakte Blom een onderscheid dat in het debat gemakkelijk verloren gaat. “Bij een nieuwe technologie moet je altijd onderscheiden je rol als gebruiker en je rol als producent.”
De grootste economische voordelen ontstaan volgens haar wanneer een technologie breed wordt toegepast. Europa hoeft dus niet zelf alle toonaangevende AI-modellen te ontwikkelen om productiever te worden.
Blom wees op gegevens waaruit blijkt dat gebruikers in verschillende Europese landen AI volop benutten. Ook voor het midden- en kleinbedrijf ziet zij kansen. Beginnen met AI vraagt vaak minder grote investeringen dan andere technologische veranderingen. Dat past bij een continent met veel kleinere bedrijven en een krapper wordende arbeidsmarkt.
Daarnaast kan concurrentie tussen modellen de gebruikskosten onder druk houden. En Europa beschikt met ASML en de bedrijven daaromheen over een cruciale positie in de mondiale chipindustrie. Een economische kracht, al maakt die positie Europa ook onderdeel van geopolitieke spanningen.
Eigen Europese vraag
Blom stelde vervolgens een vraag bij het traditionele Europese groeimodel. In een wereld van handelsconflicten richt het debat zich sterk op export en op bescherming tegen buitenlandse concurrentie. Maar moet Europa niet meer aandacht geven aan zijn eigen consumenten en investeringen?
Sterkere binnenlandse vraag kan bedrijven nieuwe redenen geven om te investeren. Daarvoor is niet uitsluitend geld van buiten nodig. Europa beschikt zelf over veel vermogen.
“We hebben kapitaal in Europa, jullie hebben met z’n allen veel kapitaal, maar we zetten dat in verhouding heel weinig in voor Europa.”
Volgens Blom sparen Europese huishoudens veel, terwijl een groot deel van dat geld op bankrekeningen blijft staan. Meer beleggen kan bijdragen aan de financiering van bedrijven en aan beter functionerende Europese kapitaalmarkten.
Fiscaal faciliteren?
In Nederland ligt het patroon anders. Hier gaat veel vermogen naar pensioenopbouw en naar de eigen woning. Daarnaast houden huishoudens geld op de bank aan. Blom vroeg zich af of die verdeling altijd verstandig is. Als we ander gedrag willen, moeten we ook de fiscale prikkels bekijken die het huidige gedrag stimuleren.
Ze begon bij de eigen woning en noemde vervolgens box 2 en box 3, om door te gaan naar terrein dat de zaal rechtstreeks raakte: misschien moeten we op termijn ook nadenken over de omvang van de fiscaal gefaciliteerde pensioenopbouw, wanneer sommige huishoudens al erg veel voor later opzijzetten.
Dat was geen uitgewerkt hervormingsvoorstel. Wel een uitnodiging om een ongemakkelijke discussie niet bij voorbaat af te sluiten.
Daarmee kreeg haar optimisme een scherp randje. Europa heeft mogelijkheden, maar die benutten vraagt keuzes. Ook over de manier waarop we sparen, beleggen en vermogen over ons leven verdelen.
Op die manier liet Blom haar publiek achter met meer dan alleen een geruststellend verhaal. “Kijk opnieuw naar Europa”, was haar oproep. “Zie wat er al goed gaat. En bespreek vervolgens wat nodig is om die kracht verder te ontwikkelen.”
