De pensioentransitie nadert de eindstreep. Op ons Jaarcongres 2026 keken we al nadrukkelijk over die eindstreep. Wat staat pensioenfondsen te wachten, wat komt eraan, als we samen in die nieuwe wereld zijn? Rustig achterover leunen als pensioenfondsbestuurder, na de hectiek van de transitie? Nee, dan kom je bedrogen uit. De wereld verandert sneller dan ooit. Deelnemers verwachten – onder andere – meer dan een goed geregeld pensioen.
Dus daarom draaide woensdag 7 oktober op het Jaarcongres alles om de vraag: hoe houden we het pensioenstelsel ook in 2030 sterk en relevant?
De sector zit bepaald niet om onderwerpen verlegen, bleek al meteen toen dagvoorzitter Lotte Sluiter de congresgangers vroeg wat hen de komende vijf tot tien jaar het meest zou bezighouden: ‘kosten, inflatie, diversiteit, duurzaamheid, digitale weerbaarheid en vooral betere dienstverlening’, maar zeker persoonlijke deelnemerscommunicatie kreeg veel bijval.
Stilstaan is geen optie
“We moeten samen vooruit in die nieuwe wereld”, benadrukte Pensioenfederatievoorzitter Ger Jaarsma in het openingswoord. De pensioentransitie is een belangrijke stap, maar geen eindpunt. Geopolitieke spanningen, technologische ontwikkelingen en individualisering stellen nieuwe eisen aan het pensioenstelsel.
De Pensioenfederatie heeft daarom samen met haar leden drie opgaven voor 2030 geformuleerd: collectiviteit en solidariteit sterker uitdragen, pensioen persoonlijker maken en technologische innovatie beter benutten.
Want dat collectiviteit en solidariteit waardevol zijn, mag voor pensioenprofessionals vanzelfsprekend lijken. Voor deelnemers is dat niet altijd zo. Die willen begrijpen wat hun pensioen oplevert en waarom samen organiseren verstandig is.
Vertrouwen begint soms bij de bakker
Roger Planje, programmadirecteur Pensioenen bij het ministerie van SZW, maakte het vervolgens persoonlijk. Hij vertelde hoe hij op zaterdag bij de bakker regelmatig wordt aangesproken over pensioen. Soms door wantrouwende burgers, soms door tevreden gepensioneerden. Maar meestal door mensen met heel gewone vragen. Hoe zit het nabestaandenpensioen van mijn buurman in elkaar? Waar kan iemand terecht met vragen over in Suriname opgebouwd pensioen?
Juist dan zijn er kansen om het vertrouwen te verdienen, volgens Planje. Niet alleen met hogere uitkeringen, maar door mensen serieus te nemen, hun vragen te beantwoorden en zo nodig later bij hen terug te komen.
Dat vraagt ook iets van de manier waarop pensioenfondsen deelnemers vertegenwoordigen. Niet uitsluitend via formele organen, maar bijvoorbeeld door kortstondig en thematisch met deelnemers in gesprek te gaan.
Planje waarschuwde bovendien voor een bekende valkuil: technische oplossingen ontwikkelen voordat duidelijk is wat deelnemers werkelijk nodig hebben. Dat geldt bijvoorbeeld voor koopkrachtinstrumenten. Een lagere startuitkering met meer mogelijkheden om later de inflatie bij te houden, klinkt aantrekkelijk. Maar sommige deelnemers hebben het geld liever meteen. Zijn boodschap: blijf nieuwsgierig naar de afwegingen van deelnemers.
Overigens had Planje ook complimenten. De pensioentransitie verloopt volgens hem misschien zelfs beter dan verwacht. Zijn vergelijking met een bergwandeling was treffend: wie de finish haalt, kijkt om of anderen hulp nodig hebben. Precies die onderlinge betrokkenheid zag hij bij pensioenfondsen die na hun eigen overstap andere fondsen bleven helpen.
Indiana Jones als pensioenadviseur
Daarna verscheen een onwaarschijnlijke inspiratiebron op het toneel: Indiana Jones. Dienstverleningsexpert Sidney Brouwer liet de beroemde scène uit Raiders of the Lost Ark zien waarin Indiana Jones een dreigende zwaardvechter eenvoudig neerschiet. Oorspronkelijk stond een spectaculair gevecht gepland, vertelde Brouwer. Maar Harrison Ford was ziek en het was de laatste dag op locatie. Verzin een list! Dat lukte, door de goed voorbereide scene te vervangen door een knal uit een pistool. Dat verwacht je als kijker niet en zo werd Spielbergs geïmproviseerde oplossing beter dan het oorspronkelijke plan. En daar zat Brouwers boodschap: probeer niet alles vooraf dicht te timmeren.
Hij maakte onderscheid tussen ingewikkelde vraagstukken, die je kunt analyseren en plannen, en complexe vraagstukken, waarbij menselijk gedrag de uitkomst onvoorspelbaar maakt. Deelnemerscommunicatie hoort bij die laatste categorie.
Hij pleitte daarom voor kleine experimenten: telkens een ‘plus één’, een concrete verbetering waarvan je leert wat werkt. Zijn motto is dan ook: “Van doen leren we meer dan van denken.” De les is dan ook voor bestuurders: niet uitsluitend vragen waarom iets niet kan, maar ruimte maken om iets nieuws te proberen. Want de beste dienstverlening ontstaat soms juist buiten het oorspronkelijke plan.
Solidariteit verkoopt zichzelf niet
Ook de sociale partners keken vooruit. Rosa d’Adelhart – Toorop van VNO-NCW en MKB-Nederland, Patrick Fey van CNV en Joosje de Lang van FNV kregen eerst elk een eigen zeepkistmoment en waren het daarna in de discussie over één ding eens: het draagvlak voor collectieve pensioenen vraagt voortdurend onderhoud.
Rosa wees erop dat ook nieuwe generaties ondernemers overtuigd moeten blijven van collectieve pensioenregelingen. En dat werknemers doorgaans niet wakker liggen van technische details. Tijdens inloopspreekuren over een nieuwe pensioenregeling bleek de belangrijkste vraag eenvoudig: wanneer kan ik stoppen met werken?
Patrick waarschuwde ondertussen voor steeds meer individuele keuzevrijheid. De mogelijkheid om tijdelijk geen premie te betalen of pensioenvermogen tussentijds op te nemen, kan volgens hem de bescherming aantasten die collectieve regelingen juist bieden. Vanuit de zaal kwam daartegen bezwaar: keuzevrijheid kan voor deelnemers ook waardevol zijn.
Joosje benadrukte waarom solidariteit concreet moet blijven. Mensen worden ziek, verliezen hun partner of krijgen op andere manieren met tegenslag te maken. Juist dan bewijst gezamenlijk pensioen organiseren zijn waarde.
Europa een tweede blik waard
ING-hoofdeconoom en tweede keynote-speaker Marieke Blom keek met een optimistischer blik op Europa. Ze had genoeg van ‘presentaties waarna de schouders van haar toehoorders steeds verder zakken’. De sombere analyses over de Europese concurrentiepositie verdienen volgens haar een positieve aanvulling.
Neem vergrijzing. Zeker een uitdaging, maar Blom ziet ook: hogere arbeidsparticipatie van vrouwen en ouderen en betere opleiding verzachten het beeld. De groei van Midden- en Oost-Europa telt tevens mee. Bij de energietransitie komen klimaat, leveringszekerheid en kosten samen. En Europa kan volop profiteren van AI door de technologie goed te gebruiken.
Haar optimisme eindigde wel met een ongemakkelijke vraag. Europa beschikt over veel kapitaal, maar benut dat volgens Blom onvoldoende voor zijn eigen ontwikkeling. In Nederland zit veel vermogen vast in woningen en pensioenen. Zij nodigde bestuurders uit mee te denken over de fiscale prikkels daarachter, op termijn ook bij pensioenopbouw.
Zo was haar verhaal eerder een ‘call to action’ dan een opgewekte geruststelling: kijk naar wat Europa kan, en durf te bespreken hoe we die mogelijkheden benutten. Met oog voor de risico’s én voor de volle helft van het glas.
De volgende uitdaging begint nu
Met al die parallelle ontwikkelingen gaat de pensioensector ondertussen steeds verder een nieuwe fase in. De resterende transitie vergt bij een deel van de fondsen nog alle aandacht. Maar tegelijk dienen zich al nieuwe bestuursvragen aan: hoe maken we dienstverlening werkelijk persoonlijk? Hoe geven we deelnemers een stem? Hoe benutten we innovatie zonder de menselijke maat te verliezen? Hoe en wat met Europa?
Misschien was de meest leerzame inspiratie wel dat pensioenfondsen niet op alle antwoorden hoeven te wachten. Luisteren, samenwerken, experimenteren en blijven uitleggen waarom solidariteit waardevol is: daarmee kunnen bestuurders vandaag al beginnen.
De nieuwe wereld staat niet meer voor de deur. Zoals Pensioenvoorzitter Ger Jaarsma het zei: “we zitten er al middenin!”
